Geluk

Thomas van Aquino omringd door engelen- Diego Velázquez, bron: historiek.net

De bergrede van Jezus in het Matteusevangelie opent met  de zaligsprekingen: Zalig de armen van Geest, want  hunner is het Koninkrijk der hemelen etc. In totaal 9 spreuken waarin Christus  de minderbedeelden een hart onder de riem steekt. Dit gedeelte is de klassieke lezing voor Allerzielen, een  aanwijzing dat de zaligheid die Jezus belooft door de traditie op het hiernamaals, Gods eeuwigheid, wordt betrokken. Wij associeren ziel en zaligheid van oudsher met de hemel.

In de Bijbelvertaling  van 2005 die in veel kerken wordt gebruikt is ‘zalig’ vervangen door ‘gelukkig’.  De Bijbel in Gewone taal vertaalt met  ‘Het echte geluk is voor…’. Dat maakt de aanduiding zaligsprekingen minder herkenbaar, je zou ook van felicitaties kunnen spreken, maar dat klinkt in onze oren waarschijnlijk veel te plat.

In recente vertalingen  is het woord ‘geluk’ in opmars, niet alleen in de bergrede, maar bijvoorbeeld ook in de psalmen (1,119 etc). Dat lijkt een gevolg te zijn van onze tijd, waarin gelukkig zijn vaak het belangrijkste levensdoel wordt gezien. Psychologen en filosofen wijzen ons op de paradoxale situatie dat die velen nogal wat  stress en ongeluk bezorgt, wanneer dit doel niet dagelijks wordt gehaald (de cursus omgaan met teleurstellingen gaat wederom niet door) .

Vondel liet mij zien dat de term ‘geluk’ toch niet zo modieus is als je misschien zou denken. In zijn bespiegelingen van Godt en Godtsdienst, zet hij eerst de redelijke godsbewijzen die  Thomas van Aquino bespreekt in zijn Summa Theologiae op rijm en vervolgens de eigenschappen van God. Culminerend in  een prachtige passage over Gods liefde, nog zo’n woord dat misschien heel modern en vrijzinnig overkomt, maar dus diep wortelt in de christelijke theologie. Maar waar ‘God is liefde’ in onze tijd wel eens soft kan klinken, is het voor Vondel een dynamisch wezenskenmerk en   ‘brant de liefde in Godt met een volkomen gloet’.

Godts liefde, door den wil genegen zich te paeren

Wort zwanger door dien gloet, en wil ten leste baeren

Dit wonderlijck heelal, wat leeft, en niet en leeft,

Daaer Godst gelijckenis of in of meer in zweeft.  (II 1279-1282)

De Schepper komt uit liefde om laegh zijn schepsel tegen.

Wat evenredigheit valt hier te overweegen

Der waerdigheit van ’t en ’t ander! ’t Hemelsch hof

Verheerlijckt hier het niet, of iet uit assche, en stof.. (II1287-1290)

Op de bespiegelingen over God volgens die over de Godsdienst. Dat doet hij bepaald niet kort en bondig, Vondel maakt er een lange preek van, maar toch minder saai dan je zou denken.Als een cultureel antropoloog avant la lettre gaat Vondel de verschillende religieuze riten bij de volkeren na om te concluderen dat de mens van nature een verlangen heeft naar God, ons hoogste goed  waar de mens het geluk vindt. Ook hier baseert Vondel zich grotendeels op Thomas van Aquino en zijn definitie van felicitas; waar word je wel en niet gelukkig van. En dan heeft Vondel het over aards geluk. Hij neemt geen genoegen met alleen een deugdzaam leven, zoals de stoïcijnen leerden, maar reikt  hoger.

De Godtheit zelf gelijck te worden, is de gront

Daer ons geluck op rust, zoo nu ons heil bestont

In ’t middel dat ons leit naar ’s hemels eigenschappen

Men hoefde Godt niet, noch oock hoger op te stappen. (IV 821-824)

Aan de Godtheit zelf gelijck te worden is een uitdrukking die wel doet denken aan de unio mystica, mystieke vereniging (niet eenwording) met God. Vondel verwerkt hier de notie van visio beatifica dei, het zalige aanschouwen van God. Vandaar de titel van dit gedicht dat hij  op zijn oude dag publiceerde: Bespiegelingen. God kennen is het grootste geluk.

De Wijzen slooten dan: men kan niet hooger rennen

Naer heilgenot dan Godt in zijn natuur te kenen. (IV 855-856)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s